Kailasa Temple (Ellora, Maharashtra)

architectural marvels and spiritual centers built over the last two millennia

મહારાષ્ટ્રના છત્રપતિ સંભાજીનગર (ભૂતપૂર્વ ઔરંગાબાદ) જિલ્લામાં આવેલું **ઇલોરાની ગુફાઓનું કૈલાશ મંદિર (ગુફા ક્રમાંક 16)** પ્રાચીન ભારતીય સ્થાપત્ય અને ઇજનેરી કળાનો એક અદ્ભુત નમૂનો છે. આ માત્ર એક મંદિર નથી, પરંતુ માનવ ઇતિહાસનું એક મહાન આશ્ચર્ય છે.

નીચે આ ભવ્ય મંદિરનો ઇતિહાસ અને તેના વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી વિગતે આપવામાં આવી છે.

## 1. કૈલાશ મંદિરનો ઇતિહાસ (History)

* **નિર્માણ કાળ:** આ મંદિરનું નિર્માણ **8મી સદીમાં (આશરે ઇ.સ. 756 થી 774 દરમિયાન)** થયું હતું.

* **શાસક:** રાષ્ટ્રકૂટ વંશના મહાન રાજા **કૃષ્ણ પ્રથમ (Krishna I)** દ્વારા આ મંદિર બંધાવવામાં આવ્યું હતું.

* **મુખ્ય હેતુ:** આ મંદિર ભગવાન શિવને સમર્પિત છે. રાજા કૃષ્ણ પ્રથમ હિમાલયમાં આવેલા ભગવાન શિવના નિવાસસ્થાન "કૈલાશ પર્વત" ને પૃથ્વી પર સાકાર કરવા માંગતા હતા, તેથી તેનું નામ 'કૈલાશ મંદિર' રાખવામાં આવ્યું.

### નિર્માણ પાછળની લોકવાયકા

એક પૌરાણિક કથા અનુસાર, રાજા ખૂબ જ બીમાર પડ્યા હતા. રાણીએ ભગવાન શિવ પાસે પ્રાર્થના કરી કે જો રાજા સાજા થઈ જશે, તો તેઓ એક ભવ્ય મંદિર બંધાવશે અને જ્યાં સુધી મંદિરનું શિખર (ટોચ) નહીં જુએ ત્યાં સુધી ઉપવાસ રાખશે. રાજા ઝડપથી સાજા થઈ ગયા, પરંતુ આર્કિટેક્ટ્સે જણાવ્યું કે આટલું મોટું મંદિર બનાવવામાં તો વર્ષો લાગશે.

ત્યારે 'કોકસા' નામના એક તેજસ્વી શિલ્પીએ એક અનોખી યોજના બનાવી. તેમણે મંદિરને સામાન્ય પદ્ધતિથી (નીચેથી ઉપર) બનાવવાની જગ્યાએ, **ઉપરથી નીચે** તરફ કંડારવાનું શરૂ કર્યું, જેથી માત્ર એક અઠવાડિયામાં મંદિરની ટોચ (શિખર) તૈયાર થઈ ગઈ અને રાણી પોતાના ઉપવાસ તોડી શક્યા.

## 2. અદભુત સ્થાપત્ય અને રચના (Architecture & Details)

કૈલાશ મંદિર તેના નિર્માણની અનોખી શૈલીના કારણે દુનિયાભરમાં પ્રખ્યાત છે.

### મોનોલિથિક સ્થાપત્ય (Monolithic Architecture)

આ દુનિયાનું સૌથી મોટું **એક જ પથ્થરમાંથી કોતરીને બનાવેલું (Monolithic)** માળખું છે. સામાન્ય રીતે મંદિરો પથ્થરો અથવા ઇંટોને જોડીને બનાવવામાં આવે છે. પરંતુ આ આખું મંદિર એક વિશાળ પહાડને ઉપરથી નીચે તરફ કાપીને, વધારાના પથ્થરો દૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યું છે.

### આંકડાકીય વિગતો:

* **પરિમાણ:** આ મંદિર આશરે 142 ફૂટ લાંબુ, 154 ફૂટ પહોળું અને 100 ફૂટ ઊંચું છે.

* **પથ્થરનો જથ્થો:** આ મંદિરના નિર્માણ માટે ડુંગરમાંથી લગભગ **2,00,000 ટન (બે લાખ ટન)** ભારે પથ્થર કાપીને બહાર કાઢવામાં આવ્યો હતો.

* **સમયગાળો:** એવું માનવામાં આવે છે કે આ ભવ્ય મંદિરને કંડારવામાં આશરે 18 થી 20 વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો.

## 3. મંદિરની મુખ્ય વિશેષતાઓ (Key Features)

મંદિરનું આયોજન એટલું ચોક્કસ છે કે આધુનિક એન્જિનિયરો પણ તેને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે.

* **ગોપુરમ અને પ્રવેશોદ્વાર:** મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પર બે માળનું ભવ્ય ગોપુરમ (પ્રેવેશદ્વાર) છે. જેની બંને બાજુએ સુંદર કોતરણી અને દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ છે.

* **નંદી મંડપ:** પ્રવેશતા જ સામે એક વિશાળ નંદી મંડપ આવેલો છે, જેમાં ભગવાન શિવના વાહન નંદીની ભવ્ય મૂર્તિ છે. મંડપની બંને બાજુએ આશરે 50 ફૂટ ઊંચા બે વિજય સ્તંભ (કીર્તિ સ્તંભ) આવેલા છે.

* **હાથીઓની હારમાળા (Elephant Base):** આખા મુખ્ય મંદિરના પાયામાં વિશાળ કદના હાથીઓ કોતરેલા છે. એવું દ્રશ્ય ઊભું થાય છે જાણે આ આખું મંદિર આ હાથીઓની પીઠ પર ટકેલું છે.

* **દ્રવિડિયન શૈલી (Dravidian Style):** આ મંદિરનું મુખ્ય શિખર દક્ષિણ ભારતીય દ્રવિડિયન સ્થાપત્ય શૈલીમાં બનેલું છે, જે કૈલાશ પર્વત જેવો ભાસ કરાવે છે.

## 4. અદભુત શિલ્પકળા અને કોતરણી

મંદિરની દીવાલો પર રામાયણ, મહાભારત અને પુરાણોના પ્રસંગો અદભુત રીતે કંડારવામાં આવ્યા છે:

1. **રાવણ દ્વારા કૈલાશ પર્વત હલાવવાનો પ્રસંગ:** મંદિરના નીચેના ભાગમાં રાવણ પોતાની પૂરી તાકાતથી કૈલાશ પર્વતને હલાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે અને ભગવાન શિવ શાંતિથી પોતાના પગના અંગૂઠા વડે પર્વતને દબાવી રાખે છે - આ શિલ્પ ભારતીય કળાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.

2. **રામાયણ અને મહાભારતની પેનલ:** મંદિરની એક તરફ આખી રામાયણની વાર્તા અને બીજી તરફ મહાભારતના મુખ્ય પ્રસંગો પથ્થરોની પટ્ટીઓ પર ક્રમબદ્ધ કોતરેલા છે.

## 5. મુઘલ આક્રમણ અને રહસ્ય

1682માં મુઘલ શાસક **ઔરંગઝેબે** આ મંદિરને સંપૂર્ણપણે તોડી પાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તેણે આ કામ માટે 1,000 થી વધુ મજૂરો મોકલ્યા હતા. આ મજૂરોએ 3 વર્ષ સુધી સતત પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ તેઓ માત્ર કેટલીક મૂર્તિઓ તોડી શક્યા અને દીવાલોને થોડું નુકસાન પહોંચાડી શક્યા. આખું મંદિર પથ્થરનો એક જ સળંગ ટુકડો હોવાથી તેને ધ્વસ્ત કરવું અશક્ય સાબિત થયું અને આખરે હારીને ઔરંગઝેબે આ મિશન છોડી દેવું પડ્યું.

આજે આ મંદિર **UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ (World Heritage Site)** નો ભાગ છે અને ભારત ની અજોડ ધરોહર તરીકે ઓળખાય છે.

Comments

Rojgar samachar 23.06.2021

More posts from blog કારકિર્દી માર્ગદર્શન વિશેષાંક ગુજરાત રોજગાર સમાચાર 2021 શું તમે જાણો છો કે પાળિયા મુખત્વે ૧૧ પ્રકારના હોય છે, ચાલો આજે પાળિયા ના પ્રકારો વિષે થોડું જાણીયે

Gujarat TET 2022

Gujarat TET 2022 - Application Dates, Eligibility, Exam Pattern & More

તુલસીશ્યામ

હજારો વર્ષથી ભારતની પ્રજા ધર્મનાં સ્વાવલંબનથી જીવતી આવી છે. એથી એ ધર્મસ્થાનકોમાં પ્રજાજીવનનાં ઉત્થાન-પતન અને આશ્વાસ-નિશ્વાસ કંડારાયેલા પડયા છે. ભારતના પ્રજા જીવનનાં ઘડતરના પાયા એ ધર્મસ્થાનકોનાં ઇતિહાસ અને પુરાણોમાં પડ્યા છે. તેવુંજ ગિરનું પ્રાચીન અને રમણીય ધર્મસ્થાનક એટલે તુલસીશ્યામ. તુલસીશ્યામ એ ભારત દેશનાં પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજયનાં જુનાગઢ જિલ્લાનાં ઉનાથી શહેરથી આશરે ૨૯ કિલોમીટર દુર જંગલ માર્ગે આવેલું છે. આ સ્થળ કુદરતી સૌદર્યથી ભરપુર છે કે જયાં ઘોડા ખેલાય છે, હરણાં કુદે છે, ભમરા મીઠો ગુંજારવ કરે છે, અને સિંહ ભયાનક ત્રાડો પાડે છે તેવા લીલા જંગલની વનરાઇઓથી સજાયેલ છે. આમ આ સ્થળ મનને શાંતિ આપે અને હરિલે તેવું છે. જયાં પહોચવા માટે ઉનાથી પાકા ડામર માર્ગે ધોકડવા અને જસાધાર થઇને પહોચી શકાય તેમજ જુનાગઢ શહેરથી તુલસીશ્યામ ૧૨૩ કિલોમીટર દુર છે જયાં વિસાવદર, સતાધાર, ધારી થઇને ડામર માર્ગે પહોચી શકાય છે તેમજ જુનાગઢથી કેશોદ, વેરાવળ, કોડીનાર અને ઉના થઇને પણ તુલસીશ્યામ જઇ શકાય છે. આ અંતર ૧૯૬ કિલોમીટર થાય છે. જે માર્ગે વંથલી, સોમનાથ, ગોરખમઢી અને પ્રાચી જેવા તીર્થો આવે છે. કહેવાય છે કે જાલંધર નામ...

विदिशा में घुमने के लिए प्रमुख पर्यटन स्थल

विदिशा में घुमने के लिए प्रमुख पर्यटन स्थल 1. साँची स्तूप – साँची का स्तूप भारत के उन एतिहासिक स्मारकों में से एक है जिनका निर्माण भारत के सबसे महान सम्राट राजा अशोक ने अपने शासन कल के बाद बुद्ध धर्म धारण करने के बाद उनके अनुयियो के लिए बनवाया था | यहाँ सम्राट अशोक के शिलालेख भी मिलते है | आज साँची का स्तूप विश्व धरोहरों में शामिल है जिसे देखने के लिए भारत ही नहीं विदेशी पर्यटक भी पुरे साल आते है | यहाँ आपको तीन स्तूप मिलेगें तीनो स्तूपो में भारतीय वास्तुकला का कारीगरों द्वारा बेहद ही खुबसूरत कारीगिरी द्वारा दर्शाया गया है, यहाँ स्थित तीन स्तुपो में से मुख्य स्तूप में भगवान बुद्ध की अस्थियां रखी गयी है, इस स्तूप द्वार पर बने तोरण में भगवान बुद्ध के जीवन को कारीगरों द्वारा बहुत ही खूबसूरती से दर्शाया गया है | यहाँ आपको स्तुपो के अलावा कई खुबसूरत मंदिर भी मिलेंगे, कहा जाता है ये मंदिर गुप्तकाल के राजाओ के द्वारा बनाये गए है | वहीँ इसके पास एक संग्रहालय भी बना हुआ है जिसमे आपको बुद्ध काल और मौर्य काल की कई प्रतिमाये देखने को मिलेगी, इस संग्रहालय में जाने के लिए आपको इंट्री फीस देनी प...

પરશુરામની ભૂમિ: વલસાડ જિલ્લામા આધ્યાત્મ અને ધાર્મિક સમન્વય

પરશુરામની ભૂમિ: વલસાડ જિલ્લામા આધ્યાત્મ અને ધાર્મિક સમન્વય વલસાડ જિલ્લાને પરશુરામની ભૂમિ કહેવાય છે.આ જિલ્લામાં ધાર્મિક સ્થળો આસ્થાનું કેન્દ્ર બની ચૂક્યા છે.વલસાડમાં તિથલ દરિયા કાંઠે જૈન સમુદાયનું શાંતિ મંદિર,ઓશોનું ધ્યાન કેન્દ્ર,સ્વાધ્યાય પરિવારનું પ્રાર્થના કેન્દ્ર ભક્તો અને શ્રધ્ધાળુઓ માટે મહત્વપૂર્ણ રહ્યું છે.વલસાડ જિલ્લાના છેવાડાના ઉમરગામ જિલ્લામાં સંજાણ બંદરે ઇરાનથી આવેલા પારસી સમુદાયનું આગમન થયું હતું.જેમાં ઉદવાડા સમગ્ર વિશ્વના પારસીઓનું કાશી તરીકે પ્રસિધ્ધ છે.પારસીઓ તેમની સાથે લાવેલા પવિત્ર અગ્નિ આતશ બહેરામ હજી પણ પ્રજ્વલિત છે.અહિં અગ્નિ મંદિર ઇરાન શાહ ટેમ્પલમાં દર વર્ષે દેશવિદેશમાંથી પારસીઓ આવે છે.બગવાડામાં જૈન સમુદાયના તિર્થધામ સમુ મંદિર છે.વલસાડમાં સમગ્ર ભારતમાં એક માત્ર છત વિનાનું શિવલિંગ મંદિર છે.જેને તડકેશ્વર મહાદેવ મંદિર તરીકે પ્રચલિત છે.છત વિનાના આ મંદિરમાં સ્વંયભૂ શિવલિંગ ઉપર સૂર્યના કિરણો પડે છે.જેના દર્શન માટે હજારો ભક્તો ઉમટે છે.આ ઉપરાંત વલસાડ દરિયા કિનારે સાંઇબાબાનું મંદિર સાઇ ભક્તોની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે.તિથલ કિનારે સ્વામીનારાયણ ભગવાનનું અત્યંત ભવ્ય મંદિર આવેલુ...

विनायक सावरकर -समरसता व हिंदुत्व के पुरोधा

“मैं तुम्हारे दर्शन करने आया हूँ मदन, मुझे तुम पर गर्व है. सावरकर तुम्हें मेरी आँखों में डर की परछाई तो नहीं दिखाई दे रही, बिल्कुल नहीं मुझे तुम्हारे चेहरे पर योगेश्वर कृष्ण का तेज दिखाई दे रहा है, तुमने गीता के स्थितप्रज्ञ को साकार कर दिया है मदन”. न जाने ऐसे कितने ही जीवन हैं जो सावरकर से प्रेरणा प्राप्त कर मातृभूमि के लिए हंसते हंसते बलिदान हो गए. महापुरुषों का स्मरण व सदैव उनके गुणों को आत्मसात करते हुए आगे बढ़ते रहना, यही भारत की श्रेष्ठ परंपरा है. ऐसे ही अकल्पनीय व अनुकरणीय जीवन को याद करने का दिन है सावरकर जयंती. यहां दीप नहीं जीवन जलते है विनायक दामोदर सावरकर केवल नाम नहीं, एक प्रेरणा पुंज है जो आज भी देशभक्ति के पथ पर चलने वाले मतवालों के लिए जितने प्रासंगिक हैं, उतने ही प्रेरणादायी भी. वीर सावरकर अदम्य साहस, इस मातृभूमि के प्रति निश्छल प्रेम करने वाले व स्वाधीनता के लिए अपने प्राणों को न्यौछावर करने वाला अविस्मरणीय नाम है. इंग्लैंड में भारतीय स्वाधीनता हेतु अथक प्रवास,...

Sovereign Gold Bond: सॉवरेन गोल्‍ड बॉन्‍ड स्‍कीम के तहत 12 फरवरी से 16 फरवरी तक सोने में निवेश कर सकते हैं.

Sovereign Gold Bond: सोने में निवेश करने की चाह रखने वालों के लिए खुशखबरी है. सरकार एक बार फिर से आपको सस्‍ता सोना खरीदने का मौका दे रही है. आप सॉवरेन गोल्‍ड बॉन्‍ड (Sovereign Gold Bond) स्‍कीम के तहत 12 फरवरी से 16 फरवरी तक सोने में निवेश कर सकते हैं. बता दें कि सॉवरेन गोल्‍ड बॉन्‍ड हमेशा नहीं खरीदे जा सकते, इसके लिए समय-समय पर तारीख निकालती है. इससे पहले 22 दिसंबर को इसे खरीदने का मौका मिला था. अब एक बार फिर से निवेशकों को सरकार इसमें इन्‍वेस्‍ट करने का मौका देने जा रही है. Sovereign Gold Bond: सॉवरेन गोल्‍ड बॉन्‍ड स्‍कीम के तहत 12 फरवरी से 16 फरवरी तक सोने में निवेश कर सकते हैं. बता दें कि सॉवरेन गोल्‍ड बॉन्‍ड हमेशा नहीं खरीदे जा सकते, इसके लिए समय-समय पर तारीख निकालती है. SGB: सरकार फिर से दे रही है 99.9% शुद्ध सोने में निवेश का मौका, जानें सॉवरेन गोल्‍ड बॉन्‍ड के फायदे और निवेश का तरीका सॉवरेन गोल्ड बॉन्ड एक सरकारी बॉन्ड होता है. इसे आरबीआई जारी करता है. SGB को डीमैट के रूप में परिवर्तित कराया जा सकता है. ये बॉन्ड 1 ग्राम सोने का होता है, यानी 1 ग्राम सोने की जो कीमत होती है...

Rojgar samachar 5 August 2020

જામનગરની પ્રજાએ કુંવર અજાજીના મૃત્યુનો શોક અઢીસો વર્ષ પાળીને રાજભક્તિ દર્શાવી..

મીરઝા અઝીઝ કોકની રાહબરી નીચે- અકબરની ફોજ ધ્રોળ સુધી આવી પહોંચી. ભૂચર મોરીના વિશાળ મેદાનમાં જામ સતાજી લાવલશ્કર લઇને આવી પહોંચ્યા. પ્રચંડ તાકાત અને વિશાળ સૈન્ય બળ ધરાવતી બંને ફોજ વચ્ચે ભીષણ યુદ્ધનો રંગ જામ્યો. શૂરવીર રાજપૂતો રણમેદાનમાં ખાંડાના ખેલ ખેલવા માંડ્યા. હાથીઓની હિબસુ બોલવા માંડી, ઊંટ ગાંગરવા માંડ્યા. અશ્વોની હણહણાટી અને તોપગોળાના અવાજ સંભળાવા માંડ્યા. લડાઇ લાંબી ચાલી. મોગલોનું સૈન્ય જંગી હતું. ચોમાસાની ૠતુ હોવાથી કાદવ કીચડ અને નદીનાળાંથી છલકાતી ધરતી પર શાહી સૈન્યને જામના લશ્કર સામે વ્યૂહરચનામાં ફાવટ ન આવી. વળી જામશ્રીએ બાદશાહી લશ્કરને મળતી ખોરાક અને યુઘ્ધની મળતી તમામ સામગ્રીનો પુરવઠો અટકાવી દીધો. બાદશાહનું લશ્કર મુશ્કેલીમાં મૂકાઇ ગયું. સોરઠી તવારિખના કર્તા દિવાન રણછોડજી નોંધે છે કે ‘તે વખતે બાદશાહી છાવણીમાં એક રૂપિયે શેર અનાજ વેચાતું હતું.’ સીધી લડાઇને બદલે સામસામા છૂટાછવાયા હૂમલા શરૂ થયા. બાદશાહનો સુબો અઝીઝ કોક અને તેના સાથીદારો બે ત્રણ મહિનાની લાંબી લડાઇથી છેવટે કંટાળી ગયા. રાજપૂતોએ રાતવરતના છાપા મારી બાદશાહના લશ્કરમાં અસંખ્ય હાથી, ઘોડા ને ઊંટ લૂંટી લીધા. આથી થાકીને બ...

Source of Knowledge

Search This Blog