અપ્રતિમ શૌર્ય અને બહાદુરી નું પ્રતીક.. સોલંકી મહારાણી નાયકી દેવી:

ગુજરાત ની મહારાણી રાજમાતા નાયકી દેવી જેમણે મહંમદ ઘોરીને ઇ. સ. 1178 માં હરાવ્યો !

ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓના સુપ્રસિદ્ધ એમેઝોનથી લઈને રોમન બ્રિટનની રાણી બોડિસિયા સુધી, યોદ્ધા મહિલાઓએ સહસ્ત્રાબ્દી માટે વિશ્વને આકર્ષિત કર્યું છે. ભારત પાસે પણ અદ્દભુત મહિલાઓનો પોતાનો હિસ્સો છે જેણે પોતાને સાહસી, બહાદુર લડવૈયાઓ અને કુશળ આગેવાન સાબિત કર્યા.

લશ્કરી વ્યૂહરચનાની રૂપરેખા આપવાથી લઈને યુદ્ધના મેદાનમાં યુદ્ધ કરવા સુધી, આ નિશંકપણે હિંમતવાન ભારતીય મહિલાઓ ખરેખર ગણના કરવી પડે એવી શક્તિઓ હતી. રાણી લક્ષ્મીબાઈ, અને કિટ્ટુર ચેનમ્મા વધુ જાણીતા ઉદાહરણ છે. જો કે, એવા ઘણા વધુ છે જેમની વાર્તાઓ ભૂલાઈ ગઈ છે.

આવા ભુલાઈ ગયેલ યોદ્ધા મહિલાઓમાં નાયકી દેવી છે, ચંદેલ રાજકુમારી (બુંદેલ ખંડના મહોબા પરમાદી રાજાની પુત્રી) જે ગુજરાતની ચાલુક્ય રાણી બની અને યુદ્ધના મેદાનમાં શકિતશાળી મહંમદ ઘોરીને હરાવ્યો હતો.

નાયકી દેવીએ ભારત ના ઇતિહાસમાં પોતાની છાપ કેવી રીતે અંકિત કરી તે વિશેની સત્ય ઐતિહાસિક હકીકત અહીંયાં રજુ કરી છે.

વર્ષ 1173 હતું અને યુવાન ગુરિદ રાજકુમાર, મુહમ્મદ શહાબુદ્દીન ઘોરી (તેમનું શાહી બિરુદ મુઈઝુદ્દીન હતું), અફઘાનિસ્તાનમાં ગઝનવી પર વિજય મેળવ્યો હતો. મહત્વાકાંક્ષી, ક્રૂર, રાક્ષસી શાસક, તેણે - ભારતીય પ્રદેશના હૃદયમાં દરોડા પાડ્યા.

મુહમ્મદ ઘોરીના પ્રથમ આક્રમણ મુલતાન રાજ્ય પર થયા હતા. મુલ્તાન અને ઉચ પર કબજો કર્યા પછી, તે દક્ષિણ રાજપૂતાના અને ગુજરાત તરફ દક્ષિણ તરફ વળ્યો. તેનું લક્ષ્ય? અણહિલવાડા પાટણનું સમૃદ્ધ કિલ્લેબંધ નગર અને હંમેશા સમૃદ્ધિ થી ભરપૂર સોમનાથ મહાદેવ નું મંદિર હતું.

વી. સ. 802 માં ચાપોટકત ચાવડા રાજવંશના વનરાજ ચાવડા દ્વારા સ્થાપિત, અણહિલવાડ પાટણ ચાલુક્ય રાજાઓ ની (સોલંકીઓ) ની રાજધાની હતી.

અમેરિકન ઇતિહાસકાર ટેર્ટિયસ ચાન્ડલરના જણાવ્યા મુજબ, પ્રાચીન પાટણ વર્ષ ઇ.1000 માં વિશ્વનું દસમું સૌથી મોટું શહેર હતું, જેની વસ્તી આશરે 100,000 હતી. ! અને પાટણ એક ભવ્ય, અજેય કિલ્લો ધરાવતું હતું.

ઇ સ. 1178 માં જ્યારે ઘોરીએ અણહિલવાડ પાટણ પર કરવા ગુજરાત બાજુ કુચ કરી, ત્યારે પાટણ મૂળરાજ -2 ( બાળ મૂળરાજ) ના શાસન હેઠળ હતું, જેણે તેના પિતા અજયપાલના નિધન બાદ બાળક તરીકે સિંહાસન સંભાળ્યું હતું.

જો કે, વાસ્તવમાં શાશક તેની માતા, નાયકી દેવી હતા, જેમણે રાણી શાસક તરીકે રાજ્યની લગામ સંભાળી હતી.અને મૂળરાજ ના કાકા ભીમદેવ બીજો તેને સહાય કરતો હતો.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ જ હકીકત હતી કે જેણે ઘોરીને અન્નહિલવાડ પાટણ પર કબજો કરવા માટે લલચાવ્યો હતો - તેણે ધાર્યું હતું કે એક મહિલા અને બાળક શું પ્રતિકાર કરશે?

ભારે શૌર્ય પૂર્વક લડનાર ઘણાં યોદ્ધાઓ નો ઇતિહાસ પ્રસિદ્ધ છે, એવા મહોબા રાજ્ય ના

ચંદેલ વંશના પરમાર્દી રાજાની રાજકુમારી નાયકી દેવી તલવારબાજી, ઘોડેસવાર, લશ્કરી વ્યૂહરચના, મુત્સદ્દીગીરી અને રાજ્યક્વહીવટ ના અન્ય તમામ વિષયોમાં સારી રીતે પ્રશિક્ષિત હતી. ઘોરીના નિકટવર્તી હુમલાની સંભાવનાથી , તેણીએ ચાલુક્ય દળ, સેના ની શક્તિ ની જાણકારી મેળવી લીધી અને આક્રમણકારી સૈન્ય સામે સુયોજિત વિરોધ ગોઠવવા માટે વ્યવસ્થિત વ્યૂહ રચના ગોઠવી.

બીજા રાજાઓ નહોતા કરી શક્યા, એવો સમગ્ર દેશને એક કરવા નો પ્રયત્ન કરીને

નાયકી દેવીએ મહત્ત્વની ભાગીદારી કરવા માટે અને આ પરદેશી આક્રમણ ને મારી હઠાવવા બીજા રાજ્યો મદદ માં આવે તે પ્રકારના સંદેશ સાથે દૂતો મોકલ્યા અને પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ સહિતના ઘણાં રાજાઓ ને મદદ માટે નજીકના પ્રાંતો પાસેથી મદદની વિનંતી કરી. જ્યારે આ રાજ્યોએ તેની વિનંતી સ્વીકારી ન હતી, પરંતુ તેણીને નાડોલ ના ચૌહાણ , જાલોર ચૌહાણ અને અર્બુદા ના પરમાર જેવા ચાલુક્ય ના સામંતો તેમજ પોતાના કુટુંબ મહોબા ના ચંદેલ રાજાઓ પાસેથી સહાય મળી હતી.

દુશ્મન સૈનિકોના વિશાળ સૈન્યને હરાવવા માટે આ પૂરતું નથી તે સમજીને, સમજદાર નાયકી દેવીએ કાળજીપૂર્વક યુદ્ધની વ્યૂહરચનાની યોજના બનાવી. તેણીએ ગદ્રારઘાટ્ટાના કઠોર ભૂપ્રદેશને પસંદ કર્યો-કસાન્દ્રા ગામ (આધુનિક નામ કયાદરા, સિરોહી જિલ્લામાં) નજીક માઉન્ટ આબુની તળેટીનો વિસ્તાર-યુદ્ધના સ્થળ તરીકે તેણી એ પસંદ કર્યો.

ગદાર ઘાટીના સાંકડા ડુંગરાઓ ઘોરીની આક્રમણકારી સેના માટે અજાણ્યા મેદાન હતા, જેને નાયકી દેવીને એક મોટો ફાયદો આપ્યો અને એક કુશળ હિલચાલમાં અવરોધોને સંતુલિત કર્યા. અને તેથી જ્યારે ઘોરી અને તેની સેના છેલ્લે કસંદ્રા પહોંચ્યા ત્યારે, મહાન યોદ્ધા મહારાણી નાયકી દેવી તેના પુત્ર સાથે, તેના ખોળામાં બેસાડીને યુદ્ધમાં ઉતરી! તેના સૈનિકોને ઉગ્ર પ્રતિ-આક્રમણ તરફ દોરી ગઈ! .

આબુ ના વિશાળ પર્વત ના ખૂણે ખૂણા થી નાયકી દેવી અને તેના સ્થાનિક સામંતો નું સૈન્ય વાકેફ હતું, જ્યારે ઘોરી નું સૈન્ય અજાણ હતું! તેનો લાભ લઈને અનાજ વગેરે ના પુરવઠો રોકવો, , સંતાઈ ને હુમલો કરવાની આવડત, રાજપૂતો ના અપ્રતિમ શૌર્ય, અને પાટણ ના સૈન્ય પાસે તાલીમ પામેલા હાથીઓ ના સૈન્ય, ને કારણે ઘોરી ના સૈન્ય નો કચ્ચર-ઘાણ નીકળી ગયો!

જેના પરિણામે મહમુદ ઘોરી ના સૈનિકો ભાગવા માંડ્યા! અને ઘોરી ખૂબ ખરાબ રીતે જે હાર્યો અને મુશ્કેલી થી કેટલાક અંગરક્ષકો સાથે ભાગી જવામાં સફળ રહ્યો!.

જે યુદ્ધ થયું (કસંદ્રાનું યુદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે) તેમાં, વિશાળ ચાલુક્ય ના સૈન્ય ના બહાદુર સૈનિકો અને તેના યુદ્ધના હાથીઓની ટુકડીએ આક્રમણકારી દળને કચડી નાખ્યું!

જે ઘોરી એ એક સમયે યુદ્ધમાં મુલતાનના શકિતશાળી સુલતાનોને હરાવ્યા હતા.

આ યુદ્ધ માં રાજમાતા નાયકીદેવી ના પિયર પ્રસિદ્ધ મહોબા ના ચંદેલ રાજા પરમારદી એ પણ લશ્કર ની મદદ કરી હતી અને તેના એક સરદાર રાઉત પપે આ યુદ્ધ માં શહીદ પણ થયો હતો. આ યુદ્ધ નો ઉલ્લેખ બુંદેલખંડ ના મહોબા ના ઇતિહાસ માં પણ જોવા મળે છે.

મોટી હારનો સામનો કરતા, ઘોરી મુઠ્ઠીભર અંગરક્ષકો સાથે ભાગી ગયો. તેનું ગૌરવ વિખેરાઈ ગયું અને તે પણ એક મહિલા હસ્તક હાર નો સામનો કરવો પડ્યો! અને તેમણે ફરી ક્યારેય ગુજરાત જીતવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં!.

પરદેશી આક્રમણ સામે આ બહુ મોટા અને સફળ યુદ્ધ ને કારણે પછીના 100 વર્ષો સુધી ગુજરાત પરદેશી, વિધર્મી આક્રમણ ખોરો સામે સલામત રહ્યું હતું અને ભગવાન સોમનાથ ઉપરના આક્રમણ ને પોતાના બલિદાનો વડે રોકયું હતું! છતાં આશ્ચર્યજનક રીતે આવી મહાન ઉપલબ્ધી ને ભુલાવી દેવામાં આવે છે! અને ગુજરાત ના બાળકો ને આ ગૌરવમયી ઇતિહાસ ભણાંવવામાં નથી આવતો. ! એ આ દેશનું અને આપણું દુર્ભાગ્ય છે!

અને આ અનુભવ પછી ભારત ઉપર આક્રમણ કરવા મુહમ્મદ ઘોરી એ રસ્તો જ ભૂલી ગયો હતો અને બીજી વખતે ઇ. સ. 1191 માં અને 1192 માં પંજાબ નો માર્ગ પસંદ કર્યો હતો !

રસપ્રદ વાત એ છે કે આ એ જ માર્ગ હતો,જે પાછળથી, તૈમુર (તમુરલેન) પણ 1383 માં ઉત્તર -પશ્ચિમ ભારત પર વિજય મેળવતા સમયે તે જ માર્ગ અપનાવ્યો હતો. , અને તેમનો વંશજ બાબર 1526 માં ભારતમાં મુઘલ સામ્રાજ્યની સ્થાપનાના વખતે પણ એજ માર્ગ પર ગયો હતો! બધાએ મુહમ્મદ ઘોરી ની કરારી હાર થી સબક લીધો હતો.

કસંદ્રા ના યુદ્ધની વાત કરીએ તો, ચાલુક્યોની અદમ્ય મહાન મહારાણી નાયકી દેવીએ યુદ્ધ નો ચાર્જ ન લીધો હોત, તો ભારતનો ઇતિહાસ ખૂબ જ અલગ હોત. રસપ્રદ વાત એ છે કે, નાયકી દેવીની જીત ગુજરાતના રાજ્યના ઇતિહાસકારો તેમજ ચાલુક્યના શિલાલેખોમાં અનેક જગ્યા એ ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

દાખલા તરીકે, ગુજરાતી કવિ સોમેશ્વરાની કૃતિઓ ઉલ્લેખ કરે છે કે કેવી રીતે 'બાલ' મુલરાજ (શિશુ રાજા) ની સેનાએ તુરુષ્કાસ (તુર્કિશ લોકો) ના સ્વામીને હરાવ્યો હતો અને મલેચ્છા (વિદેશી) સેનાને કચડી નાખી હતી. અન્ય એક કવિ, ઉદયપ્રભા સૂરી, તેમની સુકૃતા-કીર્તિ-કલ્લોલિનીમાં જણાવે છે કે નાયકી દેવીની સેનાએ હમીરા (અમીરનું સંસ્કૃત સ્વરૂપ) અને તેમની મલેચ્છ સેનાને હરાવી હતી, જેમના સૈનિકો પોતાને બચાવવા માટે માથાથી પગ સુધી ઢંકાયેલા હતા.

વળી, ભીમદેવ બીજા ( બાળ મુલરાજના કાકા અને તેનો અનુગામી) ના શાસનનો એક ચાકુક્ય શિલાલેખ જણાવે છે કે બાલ મુલારાજના શાસન દરમિયાન એક સ્ત્રી પણ હમીરાને હરાવી શકે છે.

13 મી સદીના ફારસી લેખક મિન્હાજ-એ-સિરાજે પણ તેના લખાણમાં ચાલુક્ય વિજયનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેના મતે, ઘોરનો મહંમદ; ઉચ્છ અને મુલ્તાન થઈને નહેરવાલા (અણહિલવાડા) તરફ કૂચ કરી. "નહરવાલાનો (અહીંલવાડ) રાય (રાજા) ખૂબ નાનો હતો પરંતુ યુદ્ધ હાથીઓ સાથે વિશાળ સૈન્યની સાથે ભયંકર લડાઈ આપી હતી."

આ યુદ્ધમાં, "ઇસ્લામની સેનાનો પરાજય થયો અને તેને હરાવ્યો", અને આક્રમણકારી શાસકને કોઈપણ સિદ્ધિ વિના પાછા ફરવું પડ્યું.

16 મી સદીના લેખક બદાઉનીએ આક્રમણકારની હારનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે અને જણાવે છે કે તે ભારે મુશ્કેલીથી પોતાના વતન પાછો ફર્યો.

જો કે, કસંદ્રાના યુદ્ધનો સૌથી વિગતવાર અહેવાલ 14 મી સદીના જૈન ઇતિહાસકાર મેરુતુંગાની કૃતિઓમાં મળી શકે છે, જે વર્ણવે છે કે કેવી રીતે નાયકી દેવી આબુ ના પર્વતો માં મલેચ્છો સામે લડ્યા અને તેમના નેતા પર વિજય મેળવ્યો.

ભારતના ઇતિહાસની સૌથી મહાન અને બહાદુર મહિલાઓમાંની એક, નાયકી દેવીની અતૂટ હિંમત અને અદમ્ય ભાવના; ઝાંસીની સુપ્રસિદ્ધ રાણી લક્ષ્મીબાઇ, મરાઠાઓની રાણી તારાબાઇ અને કિટુરની રાણી ચેન્નમ્માની સમાન છે. તેમ છતાં, ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં તેના અથવા તેણીની બહાદુરી ભરી અકલ્પનીય સાહસ વિશે ખુબ થોડું ક જ લખાયું છે. હવે સમય બદલાયો છે,એટલે ઇતિહાસ કારો નોંધ કરી રહ્યા છે.

નોંધ: છેલ્લા 20 વર્ષો થી અખિલ ગુજરાત રાજપૂત યુવા સંઘ દ્વારા ઐતિહાસિક નગરી પાટણ નો સ્થાપના દિવસ મહાવદી 7 ના રોજ ઉજવીને મહાન, શૌર્યવાન સંસ્કૃતિ ને યાદ કરવામાં આવે છે. આવતી કાલે પાટણ સ્થાપના દિવસ ના ઉજવણી નો કાર્યક્રમ કોવિડ પ્રોટોકોલ ને કારણે મર્યાદિત સંખ્યામાં આયોજિત કરેલ છે. જેમાં આપ સૌને આમંત્રણ છે. જરૂર પધારો. કેટલાક વર્ષોથી પાટણ નગરપાલિકા પણ આ ઉજવણી માં જોડાયલ છે.

ભારત નું મહાન સામ્રાજ્ય સોલંકી અને વાઘેલા સામ્રાજ્ય લગભગ 350 વર્ષો સુધી ગુજરાત અને ભારત ના બીજા વિશાળ પ્રદેશ ઉપર શક્તિશાળી પ્રભુત્વ રાખીને પ્રજાનું વિદેશી અને વિધર્મી આક્રમણખોરો સામે મજબૂત રક્ષણ કર્યું હતું. જેની સાચી જાણકારી થી પ્રજા ને વંચિત રાખવી એ રાષ્ટ્ર નો બહુ મોટો ગુનો છે.

સંદર્ભો:

1)જૈન ગ્રંથ: મેરૂતુંગા

2)વાઘેલા વૃતાંત: લે: કૃષ્ણરામ ગણપત રામ ભટ્ટ. 1914 માં પ્રકાશિત

3)અલ અદાઉની નું ગુજરાત વિશે વૃતાંત

4) ગુજરાત નો સાં. સ્કૃતિક ઇતિહાસ: ભાગ-1લો. રત્નમની રાવ ભીમરાવ જોટે.. ગુજરાત વિદ્યા સભા દ્વારા 1954 માં પ્રકાશિત.

5) ભીમદેવ-બીજા ના સમય નો શિલાલેખ

6) કવિ સોમેશ્વરા ના કાવ્યો

7) જૈન લેખક ઉદયન પ્રભા સુરી લિખિત કાવ્ય: "સકૃતા કીર્તિ કલૌલીની".